Van kernwaarden naar stemgedrag, en waarom dat nu belangrijker is dan ooit

Er is iets fundamenteels veranderd in hoe we stemmen in Nederland.

Vroeger, in de tijd van de verzuiling (ca. 1920-1960), was politiek overzichtelijk: je hoorde bij een zuil  (katholiek, protestants, socialistisch of liberaal) en je stemde trouw op “jouw” partij. Niet omdat ze het toevallig eens waren over één thema, maar omdat ze jouw wereldbeeld vertegenwoordigden. Wat er ook gebeurde, je vertrouwde erop dat ze zouden kiezen zoals jij zou kiezen.

Fast forward naar nu: die vaste loyaliteit is weg. Uit recente verkiezingsdata blijkt dat maar liefst 35% van de zetels van partij wisselde. We zijn een land van zwevende kiezers geworden. Dat klinkt misschien als pure keuzevrijheid, maar in de praktijk betekent het dat campagnes steeds meer draaien om kortetermijnemoties en incidenten.

De opmars van de waan van de dag

Feiten spelen daarbij steeds minder de hoofdrol. Onderzoek laat zien dat kiezers hun keuze vaak baseren op morele en identitaire overtuigingen, niet op cijfermatige onderbouwingen. Dat is niet per se slecht -waarden zijn belangrijk- maar het maakt ons kwetsbaar voor populisme. Als één thema, één relletje of één talkshow moment je stem bepaalt, laat je misschien onbewust tientallen andere onderwerpen aan het toeval over.

Daar komt bij dat de kloof niet alleen ideologisch is, maar ook psychologisch: kiezers polariseren steeds sterker op basis van vertrouwen versus wantrouwen in instituties. Het debat wordt harder, ongenuanceerder, en partijen spelen daar gretig op in. De grote langetermijnvragen verdwijnen naar de achtergrond, overschreeuwd door wie vandaag het hardst roept.

Hoe stemhulpen de overstapdrempel verlagen

Ironisch genoeg hebben de traditionele stemhulpen op basis van stellingen, zoals de StemWijzer en Kieskompas, deze verschuiving waarschijnlijk versterkt. Niet omdat ze verkeerd zijn, maar omdat ze het voor kiezers makkelijker maken om over te stappen naar een andere partij die op dat moment het beste scoort op actuele thema’s. Ze zetten grote en kleine partijen gelijkwaardig naast elkaar, wat nieuwkomers in één klap zichtbaar maakt. En doordat ze vlak voor de verkiezingen verschijnen, bereiken ze juist de zwevende kiezer op zijn meest beïnvloedbare moment.

De versnippering begon al vóór deze hulpmiddelen, maar ze hebben de drempel verlaagd en issue voting aangewakkerd. Daarmee dragen ze onbedoeld bij aan een politiek waarin de korte termijn en de “match van nu” zwaarder wegen dan consistentie in waarden.

Waarom we dit belangrijk vinden

We geloven dat democratie sterker wordt als mensen stemmen vanuit hun eigen kernwaarden, niet vanuit de emotie van het moment. Want we weten allemaal: je kunt de toekomst niet voorspellen.

En dat is misschien wel het belangrijkste punt. In een regeerperiode van vier jaar gebeuren altijd onverwachte, ingrijpende dingen die je stemkeuze achteraf veel belangrijker maken dan je op het moment zelf kon voorzien. Kijk naar Gaza. Oekraïne. De plotselinge invloed van Trump op politiek wereldwijd. Je mag maar één keer in de vier jaar stemmen, maar je keuze bepaalt wél hoe partijen namens jou reageren op dat soort onvoorziene situaties.

Juist daarom moet je kiezen op fundamentele gronden: partijen die jouw waarden delen, zodat ze ook bij onbekende thema’s beslissingen nemen zoals jij zou doen.

Want in de Nederlandse democratie moet in coalitievorming altijd water bij de wijn worden gedaan, en dat is gezond. Maar op de belangrijkste punten wil je dat er juist géén concessies worden gedaan aan kernwaarden, en dat afwegingen worden gemaakt met dezelfde morele kompasrichting als die van jou. Dat lukt alleen als de basis gedeeld wordt.

Wat Impolitic doet

Samen met ons team bij Imperfect hebben we Impolitic gebouwd: een stemwijzer, maar anders.

Niet “eens/oneens” met stellingen. Niet alleen kijken naar wat partijen beloven.

Maar kijken naar wat jij echt belangrijk vindt (jouw kernwaarden) en hoe die terugkomen in de verkiezingsprogramma’s van de partijen.

Zo zie je welke partijen écht handelen in lijn met jouw waarden. En dat maakt je stem minder afhankelijk van de waan van de dag, en meer van wie jij bent.